Psychosociale aspecten bij terugkeer
Inzicht vanuit de methodiek Bewogen Terugkeer
Bereidheid
Elize Smal is strategisch adviseur en projectleider bij Pharos, het landelijke expertisecentrum dat zich inzet voor het verkleinen van gezondheidsverschillen. Binnen haar werk richt ze zich op de relatie tussen gezondheid en migratie, met specifieke aandacht voor de toegankelijkheid van zorg. Dit omvat onder andere medische zorg in opvanglocaties en ondersteuning voor mensen die ongedocumenteerd zijn. Bij het event besprak zij de rol van mentale gezondheid in het terugkeerproces.
Gezondheid en welzijn wordt beïnvloed door sociaal-economische, culturele en omgevingsfactoren. Bij mensen met een migratie- of vluchtachtergrond kunnen onder meer taalbarrières en onbekendheid met het Nederlandse zorgsysteem ervoor zorgen dat zij minder goed toegang vinden tot zorg, vertelt Smal.
Ook zijn mensen niet altijd gewend om over mentale gezondheid te praten. “In veel landen is dat niet gebruikelijk en bespreek je dat al helemaal niet met de overheid. Zonder gemeenschappelijke taal kan het ook lastig zijn om elkaar goed te begrijpen.” Daar komt bij dat veel migranten uit landen komen waar de zorg totaal anders is ingericht. “Veel landen kennen bijvoorbeeld geen huisarts.”
Methodiek ‘Bewogen Terugkeer’
Tijdens het wetenschapsevent presenteerde Smal de methodiek Bewogen Terugkeer. Dit is een hulpmiddel voor professionals om in de begeleiding meer rekening te kunnen houden met psychosociale aspecten bij terugkeer. De methode helpt om inzicht te krijgen in de factoren die iemands beslissing beïnvloeden, zowel in Nederland als in het land van herkomst. Daarnaast biedt het instrumenten om gesprekken over terugkeer gestructureerd en op maat te voeren. De methodiek helpt niet alleen om het denkproces te begeleiden, maar ook om tot een concreet en persoonlijk actieplan te komen. Het gaat ook over de rol als gesprekspartner, benadrukt de projectleider. “Hoe bewaakt u uw eigen kwaliteit door beter aan te sluiten bij de leefwereld van degene tegenover u? En hoe beschermt u uzelf? Want uw eigen emoties kunnen ook meespelen.”
Perspectief en dagbesteding
Gezondheid speelt een cruciale rol bij terugkeer: mensen die zich fysiek en mentaal goed voelen, kunnen beter nadenken over hun toekomst. Maar hoe breng je dit ter sprake? Smal adviseert om niet te beginnen met vragen over iemands verleden, maar over het hier en nu. “Vraag bijvoorbeeld of iemand vaak hoofdpijn heeft, moeite heeft om zich te concentreren of slecht slaapt. De Protect vragen kunnen helpen om een indruk te krijgen van iemands mentale gezondheid.”
Daarnaast speelt perspectief een grote rol. “We zijn succesvoller als we mensen echt iets kunnen bieden. Dagbesteding en zingeving kunnen positieve impact hebben op iemands mentale gezondheid. Dat kan iets praktisch zijn, zoals op de locatie zelf voor je kinderen kunnen koken, maar ook bijvoorbeeld vrijwilligerswerk of het leren van een nieuwe vaardigheid die perspectief biedt in het land van herkomst.”
Open gespreksomgeving
Door aandacht te hebben voor de psychosociale aspecten van terugkeer, kan begeleiding beter aansluiten op de behoeften van mensen in deze situatie. Het creëren van een veilige en open gespreksomgeving, waarin mentale gezondheid bespreekbaar wordt gemaakt en er oog is voor toekomstmogelijkheden, draagt bij aan een zorgvuldiger en mensgerichter terugkeerproces. Daarbij is het essentieel dat professionals open en eerlijk zijn over wat zij wel en niet kunnen doen. “Wees transparant over uw intentie en over de grenzen van uw rol. Dat schept duidelijkheid en vertrouwen in het gesprek.”