Mag ik terug?
Een ervaringsgericht onderzoek
Bereidheid
Haar passie voor het vreemdelingenrecht is geworteld in haar persoonlijke geschiedenis. Op achtjarige leeftijd vluchtte Suzan Akopian uit Armenië. Nu, dertig jaar later, onderzoekt ze vanuit verschillende invalshoeken wat het zou betekenen om terug te keren naar het land waar haar verhaal ooit begon.
“Dan ga je toch gewoon terug?”
Als jong meisje was Suzan idealistisch. Ze vond dat iedereen die in Nederland wilde blijven een verblijfsvergunning zou moeten krijgen. Zelf had ze die tenslotte ook gekregen. Ze wilde ongedocumenteerden in Nederland helpen om die verblijfsvergunning te krijgen en hier te mogen blijven.
Jarenlang heeft Suzan contact met ongedocumenteerden die ontevreden zijn en vinden dat Nederland hen slecht behandelt. Ze merkt dat ze in de loop der jaren cynisch is geworden. Soms betrapt ze zichzelf op de gedachte: Wat een gezeur, en maak het niet zo moeilijk voor jezelf en anderen. En dan hoort ze zichzelf, tot haar eigen schrik, tegen een ongedocumenteerde man die al achttien jaar zonder verblijfsvergunning in Nederland leeft, zeggen: “Waarom ga je dan niet terug?”
Ze schrikt hiervan, want ze kent het dossier van deze man en dat is heel complex. Er zit geen nuance meer in haar gedachtegang, geen empathie. Dit zet haarzelf aan het denken. Als het zo makkelijk is, waarom gaat ze dan zelf niet terug?
Dat wordt de start van haar onderzoeksproject, waarin ze het terugkeerproces vanuit twee perspectieven wil bekijken: dat van de persoon die terugkeert en dat van de terugkeermedewerker.
“Is er een kans voor mij om daar een leven op te bouwen?”
Door zelf het proces van terugkeer te doorlopen en daadwerkelijk terug te keren naar haar land van herkomst, wil Suzan onderzoeken wat iemand nodig heeft voor een succesvolle terugkeer. Basisbehoeften als werk, onderdak en een netwerk spelen een cruciale rol. “Als ik terugga naar Armenië, wie is daar dan nog? Heb ik nog familie, of is iedereen vertrokken? Waar kan ik naartoe?”
Daarnaast spelen meer abstracte factoren een rol, zoals worteling en ontworteling. “Mijn herinneringen aan Armenië zijn die van armoede, gevaar en onveiligheid. Ik heb eigenlijk geen beeld van hoe het nu is. Hoe ziet het eruit? Hoe is het om daar nu te leven? Ik moet een nieuw beeld van Armenië creëren in mijn hoofd.”
Ook haar identiteit en mentaliteit spelen mee. “Ik ben open, eerlijk, soms naïef en direct, omdat dat kan in Nederland. Om in Armenië te kunnen (over)leven, ben ik bang dat ik alerter moet zijn en meer op mijn hoede. Gek genoeg zit dat niet alleen in wat ik zeg en doe, maar ook in mijn houding, gezichtsuitdrukking en hoe ik beweeg. Dus hoe word ik weer een Armeniër?”
“Hoe is het om terugkeermedewerker te zijn?”
Omdat Suzan ook Nederlander is, wil ze het proces ook vanuit die invalshoek beleven. Ze wil daarom veel weten over hoe het is om als regievoerder voor de DTenV te werken. Zo wil ze ervaren wat ervoor nodig is om dat werk goed te (blijven) doen. Maar ook: hoe is het om deze rol als ambtenaar te vervullen en de verantwoordelijkheid te dragen voor terugkeer namens de Nederlandse samenleving?
“Ik kan soms best kwaad zijn op het terugkeersysteem dat wij hebben opgetuigd in Nederland en Europa. Maar dit is ook heel simpel en makkelijk gedacht. Door me te verplaatsen in een terugkeermedewerker, wil ik ontdekken wat er allemaal bij komt kijken. Welke wetten en regels gelden er? Welke mogelijkheden en beperkingen heb je als terugkeermedewerker? En het menselijke aspect: welke emoties spelen een rol, en hoe ga je daarmee om?”
Kunst ontmoet wetenschap
Net als Suzan zelf, die kunstenaar is maar ook belastingrecht studeerde, combineert haar onderzoek wetenschap en kunst. Het zal inzichten opleveren in de beweegredenen en belemmeringen van zowel terugkerende migranten als de uitvoeringsorganisatie die hen begeleidt. Daarnaast is het project bedoeld om via kunst een breed publiek mee te nemen in de complexiteit van terugkeer vanuit verschillende perspectieven.
Beeld: © DTenV / Suzan Akopian
Suzan is zakelijk leider, maker en trainer bij Huis Salomon – een theatergezelschap opgericht door Ilay den Boer, bekend van de voorstelling ‘Salomonsoordeel’. Het gezelschap ondersteunt kunstenaars en makers die zich bezighouden met ethische vraagstukken en het onderzoeken van maatschappelijke systemen, vaak in samenwerking met grote organisaties en instanties.
Radicale empathie, medemenselijkheid en het omarmen van twijfel vormen de kern van hun werkwijze – in hun artistiek onderzoek, voorstellingen en trainingen, maar ook in hoe ze naar de samenleving kijken. Een concreet voorbeeld zijn de trainingen die Suzan verzorgt voor elke nieuwe lichting hoor- en beslismedewerkers van de IND en rechters van de Vreemdelingenkamer. Samen, en aan de hand van Ilays voorstelling, reflecteren ze op hun werk, hun rol binnen het systeem en de morele complexiteit die daarmee gepaard gaat.