“Het besluit om terug te keren is meer dan een moment”

Dit is in een notendop de boodschap die Talitha Dubow (Universiteit Maastricht) overbracht tijdens de eerste sessieronde. De keuze om wel of niet terug te keren begint niet bij een afwijzing van de verblijfsaanvraag. Om besluitvorming door vreemdelingen te begrijpen, moeten we het hele migratieproces in beschouwing nemen. Alleen dan kan terugkeer effectief en duurzaam plaatsvinden.

Push-pull denken te beperkt

Lange tijd werd het denken over migratie gedomineerd door het ‘push-pull­ model’. Oftewel: er zijn factoren die ervoor zorgen dat mensen weg willen uit hun land van herkomst en er zijn factoren die ze aantrekken tot bepaalde landen. Bovendien zijn er factoren die iemand in het land van herkomst “vasthouden” en factoren die iemand van een bestemmingsland “afweren”. Gezien als een afweging van kosten en baten, is terugkeer vervolgens een kwestie van het beïnvloeden van die factoren, zoals economische kansen en toegang tot voorzieningen.

Alhoewel dit model nuttig kan zijn, is het te beperkt. Ter illustratie vroeg de spreker iedereen een hand op te steken als ze wel eens een lijstje met voors en tegens hebben gemaakt om tot een beslissing te komen. Weinig handen bleven in de lucht toen ze vroeg hoeveel mensen vervolgens een beslissing nemen door de voors en tegens tegen elkaar af te strepen. Belangrijke beslissingen zijn uiteindelijk vooral een kwestie van gevoel, intuïtie en ervaring. Om die reden is er een bredere blik nodig om besluitvorming over terugkeer te begrijpen.

Middelen en bereidheid

Een ander model richt zich op aspiraties en vermogen (‘aspirations-capabilities’). Met dit kader kun je kijken naar zowel de aspiratie om te blijven of te vertrekken, als naar de middelen die iemand heeft om dit te realiseren. Het draait er niet alleen om dat iemand terugkeerbereid is, maar ook het gevoel heeft de middelen te hebben om terug te keren. De wil om terug te keren hangt dus sterk samen met de afweging of iemand het vermogen heeft zichzelf in Nederland of het thuisland staande te houden.

Migratie als een groter proces

Hieruit volgde de centrale gedachte van deze sessie: het besluit om terug te keren is maar één stap in een veel groter migratieproces dat een vreemdeling al heeft doorlopen en misschien nog gaat doorlopen. Dit is de ‘migration life cycle’. Om het besluit om terug te keren echt te begrijpen – en te kunnen faciliteren – moet je vragen stellen. Denk aan: wat was de reden om te vertrekken? Welke ervaringen heeft de vreemdeling onderweg opgedaan? Hoe verliep de reis? Hoeveel heeft de reis gekost? Heeft de migrant in ieder geval een deel van de doelen behaald? Hoe ziet hij de toekomst?

Zo is er qua terugkeerperspectief een groot verschil tussen een migrant die als doel had om geld te verdienen, los van of hij een status krijgt, en een migrant voor wie een erkende status een doel op zich is. Alleen door eerst meer vragen te stellen, kunnen we antwoorden vinden op de uitdagingen rond terugkeer.