Het spanningsveld tussen gedwongen terugkeer en aspiraties om te blijven

Mieke Kox, universitair docent aan de Erasmus School of Law, heeft veelvuldig onderzoek gedaan onder mensen zonder verblijfsrecht. Zo deed ze onder meer uitgebreid onderzoek naar de wijze waarop deze mensen het recht beleven. Ze volgde 45 personen langdurig en sprak daarnaast met 60 anderen, onder wie ook teruggekeerde en uitgezette migranten in Nigeria en Suriname. Ook observeerde ze verschillende processen binnen de Nederlandse vreemdelingenketen. “Ik ben redelijk bekend met de doelgroep,” stelt ze tijdens haar workshop. Kox deelt tijdens de interactieve sessie onderzoeksbevindingen die de deelnemers handvatten kunnen bieden tijdens hun gesprekken met vertrekplichtige vreemdelingen.

Interactieve sessie

Tijdens de interactieve workshop stelt Kox de deelnemers twee centrale vragen: hoe ga je om met de aspiraties van vreemdelingen? En: wat is er nodig in de gespreksvoering in het terugkeerproces? In de zaal zitten deelnemers met verschillende achtergronden; regievoerders van de DT&V, medewerkers van NGOs, medewerkers van de vreemdelingenketen en onderzoekers. Hun antwoorden zijn divers, maar raken allemaal aan hetzelfde fundament: luister, erken de machtsrelatie en werk binnen die kaders aan vertrouwen om in gesprek te kunnen gaan over de toekomst.

Aspiraties

Kox vertelt dat het essentieel is om niet alleen over terugkeer te praten: “Het is belangrijk om ook met mensen in gesprek te gaan over hun ideeën over de toekomst, hun zorgen, wensen en angsten. Dat vraagt om een zorgvuldige en respectvolle benadering.” Haar onderzoek laat zien dat het bespreken van de aspiraties van vreemdelingen belangrijk is om een beeld te kunnen gaan vormen van de toekomst. “Maak het klein,” zegt ze. “Aspiraties beginnen vaak eendimensionaal, maar naarmate de tijd vordert ontwikkelt de relatie met de migrant en kom je meer te weten over wat iemand bezighoudt.” Bespreek dit met de migrant zodat die zich serieus genomen voelt, benoem de pijnpunten en geef aan wat je voor iemand kunt betekenen. Dan kun je tot een gesprek komen over de toekomst in plaats van dat het gesprek na vijf minuten in het slot valt.

Een regievoerder van DTenV sluit zich hierbij aan: “Dublinzaken vind ik de leukste zaken, daar kan je echt zaadjes planten. De vreemdeling heeft het verhaal soms al in een ander land gehoord maar juist dan ga je nadenken: kan ik het anders doen? Kan ik de vreemdeling verrassen?”

Ervaren rechtvaardigheid

Het is volgens Kox bovendien belangrijk dat mensen zich rechtvaardig behandeld voelen. Dat betekent dat het belangrijk is dat mensen het idee hebben dat ze conform het recht behandeld worden, dat hun mensenrechten gerespecteerd worden en dat de bejegening respectvol is. Zo niet, schieten mensen in de weerstand.

In haar onderzoek zag Kox hoe bepalend het voortraject is. Wat mensen eerder in het proces in de vreemdelingenketen hebben meegemaakt, werkt door in latere gesprekken. “Als mensen zich niet gehoord of respectvol behandeld voelen, schieten ze in de weerstand.” Het is belangrijk om ruimte te geven aan emoties, pijnpunten en verwachtingen. En om transparant te zijn over wat wel en niet mogelijk is. Zo gaf ze zelf tijdens haar onderzoek direct aan dat ze mensen niet kon helpen aan een verblijfsvergunning, opvang of inkomen: “Het enige wat ik kan doen is jullie een stem geven door met jullie te praten,” zei Kox tegen haar respondenten.

De kracht van gelijkwaardigheid

Wat uit zowel onderzoek als praktijk naar voren komt, is het belang van respectvolle communicatie – op alle niveaus. De toon en houding waarmee het gesprek wordt gevoerd, zijn bepalend. De regievoerder van DTenV noemt een klein maar krachtig voorbeeld: “Bij gesprekken met de vreemdeling zorg ik dat mijn stoel op dezelfde hoogte staat als die van de vreemdeling, we kijken elkaar dan recht in de ogen en ik steek niet boven hen uit.”

Deze ogenschijnlijk simpele keuzes kunnen veel betekenen. Ook Kox wijst op het belang van gelijkwaardigheid. Informele gesprekken, in een informele ruimte, en waar mogelijk in de moedertaal van de vreemdeling – het zijn elementen die bijdragen aan vertrouwen en openheid. “Het kan helpen om raakvlakken te vinden [tussen jou en de migrant],” zegt Kox. Mensen moeten voelen dat ze menswaardig worden behandeld en dat hun verhaal ertoe doet. Alleen dan kan er ruimte ontstaan voor terugkeerbereidheid.

Pleidooi voor realisme

Toch waarschuwt Kox voor te hoge verwachtingen: “Ook al wordt aan alle voorwaarden voldaan, dit is geen garantie dat iemand teruggaat. Er spelen veel belangen mee.” Soms veranderen aspiraties niet. En dat, zo benadrukt ze, is iets wat we moeten accepteren. “Niet iedereen wil terug. Dat zegt niets over hoe goed je je werk als regievoerder of terugkeerbegeleider doet, sommige aspiraties zijn niet bij te sturen. We moeten ook accepteren dat niet iedereen die hier niet mag blijven ook daadwerkelijk terug zal gaan. Dat is de realiteit.”